TERAPIA SCHEMATU – dlaczego czasem „wiemy”, a i tak cierpimy?

Wiele osób z zaburzeniami osobowości ma za sobą doświadczenie różnych form terapii. Często słyszę od pacjentów: „Rozumiem, skąd to się bierze, ale wciąż reaguję tak samo”. To bardzo ważna wskazówka. Oznacza, że problem nie dotyczy tylko myślenia, ale także głęboko zakorzenionych wzorców emocjonalnych i relacyjnych. Właśnie nimi zajmuje się terapia schematu.

Czym jest terapia schematu?

Terapia schematu to ugruntowane naukowo podejście psychoterapeutyczne, stworzone przez Jeffreya E. Younga w latach 90. XX wieku jako rozwinięcie klasycznej terapii poznawczo behawioralnej (CBT). Pierwotnie powstało z myślą o osobach z trudnymi w leczeniu, długotrwałymi i powtarzalnymi problemami psychologicznymi, (w szczególności z zaburzeniami osobowości). Jednak ta forma terapii może być pomocna także tam, gdzie problemy są przewlekłe, emocjonalnie głębokie i mają swój początek we wczesnych doświadczeniach interpersonalnych.

Łączy ona elementy: • terapii poznawczo-behawioralnej (praca z myślami i zachowaniami), • terapii psychodynamicznej (zrozumienie wpływu dzieciństwa), • teorii przywiązania, • oraz pracy z emocjami i doświadczeniem „tu i teraz”.

Co to są schematy?

Schematy to trwałe, powtarzające się wzorce, które obejmują wspomnienia, emocje, reakcje ciała i treści poznawcze, dotyczące siebie i relacji z innymi powstałe w okresie dzieciństwa i rozwijane przez całe życie. Schematy, o których zwykle mówimy w terapii to schematy dla nas dysfunkcyjne. Powstają one, gdy nasze podstawowe potrzeby emocjonalne nie były zaspokajane.

Przykładowe schematy:

• Deprywacja emocjonalna – to poczucie, że moje potrzeby emocjonalne nie są ważne i nie ma możliwości, aby zostały zaspokojone przez innych ludzi.

• Opuszczenie/Niestabilność więzi – to przekonanie, że bliscy mnie opuszczą (wyjadą, porzucą mnie). Zwykle bierze się z doświadczenia rozłąki z rodzicem, śmiercią opiekuna albo z doświadczenia braku obecności emocjonalnej rodzica.

• Wadliwość/Wstyd – to poczucie, że coś jest ze mną nie tak, że jest się „wadliwym”. Zwykle bierze się z sytuacji, w których dziecko doświadczało krytyki bądź wyśmiewania ze strony rodziców, rówieśników czy innych osób jako dziecko.

Schematy nie są „wymyślone” ani „przesadzone”. One kiedyś pomagały przetrwać – np. chroniły przed odrzuceniem lub karą. Problem polega na tym, że to, co kiedyś pomagało „przetrwać” w dorosłym życiu zaczyna powodować cierpienie.

Tryby - czyli różne „części” w nas

Terapia schematu posługuje się pojęciem trybów, które można rozumieć jako różne stany lub „części” naszej osobowości, aktywujące się w zależności od sytuacji.

Tryby dziecięce to te momenty, kiedy reagujemy bardzo emocjonalnie:

• Wrażliwe Dziecko – gdy czujemy smutek, lęk, wstyd, samotność lub bezradność.
• Złoszczące się / Impulsywne Dziecko – gdy pojawia się silna złość, frustracja lub działanie pod wpływem impulsu.
• Szczęśliwe Dziecko – gdy czujemy radość, lekkość, bliskość i spontaniczność. Ten tryb chcemy w terapii wzmacniać.

Tryby rodzicielskie to wewnętrzne głosy krytyki lub presji, często przejęte z dzieciństwa:

• Karzący Rodzic – surowo nas krytykuje i zawstydza.
• Wymagający Rodzic – każe być idealnym i ciągle „lepszym”.
• Rodzic wzbudzający poczucie winy – sprawia, że stawiamy innych zawsze ponad sobą.

Tryby radzenia sobie rozwijają się jako strategie adaptacyjne wobec bólu emocjonalnego generowanego przez tryby dziecięce. Choć pierwotnie pełniły funkcję ochronną, w dorosłości często utrwalają dysfunkcjonalne wzorce funkcjonowania.

• Tryby radzenia sobie związane z uległością - (np. uległy poddany) - tryb ten charakteryzuje się uległością, podporządkowaniem oraz rezygnacją z własnych potrzeb w celu uniknięcia konfliktu lub odrzucenia.
• Tryby radzenia sobie związane z unikaniem - (np. odłączony obrońca) - polega na emocjonalnym odcięciu, dystansie interpersonalnym oraz tłumieniu afektu.
• Tryby radzenia sobie związane z nadkompensacją - (np. obsesyjny perfekcjonistyczny kontroler) - zatraca się w szczegółach, skrupulatności i dążeniu do perfekcji, by zapobiec niepowodzeniom i krytyce.

Zdrowy Dorosły – część, która potrafi dbać o siebie i regulować emocje

Tryby bywają bardzo intensywne i szybko się zmieniają. Terapia pomaga je rozpoznać, zrozumieć i zrównoważyć. Wyraźne rozróżnienie trybów dziecięcych, rodzicielskich i radzenia sobie umożliwia precyzyjne interwencje terapeutyczne, ukierunkowane na osłabianie trybów dysfunkcyjnych oraz wzmacnianie trybu Zdrowego Dorosłego. Celem terapii schematu jest wzmacnianie Zdrowego Dorosłego – tej części, która potrafi zadbać o siebie, stawiać granice, regulować emocje i reagować adekwatnie. Terapia pomaga rozpoznać te tryby, zrozumieć je i nauczyć się lepiej nimi kierować.

Jak wygląda terapia schematu w praktyce?

Terapia schematu to nie tylko rozmowa. Obejmuje różne metody pracy:

• Rozmowę i psychoedukację – zrozumienie, co się ze mną dzieje
• Pracę z emocjami – bezpieczne przeżywanie uczuć, które wcześniej były zbyt trudne
• Techniki wyobrażeniowe – powrót do trudnych doświadczeń w kontrolowany, leczniczy sposób
• Dialogi z trybami – np. z wewnętrznym krytykiem
• Relację terapeutyczną – opiera się ona na koncepcji ograniczonego ponownego rodzicielstwa (limited reparenting), w ramach którego terapeuta w sposób etyczny i profesjonalny odpowiada na niezaspokojone potrzeby emocjonalne pacjenta. Charakteryzuje się wysokim poziomem empatii, autentyczności i stabilności, a jednocześnie jasno określonymi granicami. Dzięki temu pacjent może doświadczyć nowego, korygującego wzorca relacyjnego, który sprzyja osłabianiu wczesnych nieadaptacyjnych schematów i wzmacnianiu trybu Zdrowego Dorosłego

To ważne: terapia schematu opiera się na doświadczaniu, a nie tylko na analizie trudności.

Dlaczego terapia schematu  jest skuteczna w zaburzeniach osobowości?

Badania naukowe pokazują, że terapia schematu pomaga zmniejszyć objawy zaburzeń osobowości i poprawić jakość życia. Pacjenci, którzy przeszli terapię schematu, rzadziej doświadczają silnego wstydu, lęku czy impulsywnych reakcji, a ich relacje z innymi stają się bardziej stabilne. Metaanaliza przeprowadzona przez Assmanna i współpracowników (2023) wykazała, że terapia schematu działa skutecznie zarówno indywidualnie, jak i w grupach, a efekty terapii utrzymują się w czasie. Oznacza to, że terapia pomaga nie tylko zrozumieć trudne wzorce, ale także zmienić je w praktyce, w codziennym życiu (Assmann i in., 2023). Jej siłą jest to, że dociera do źródła problemu, a nie tylko do jego objawów. Biorąc pod uwagę, że nieadaptacyjne schematy powstają z niezaspokojonych potrzeb dziecięcych – terapeuta staję się dla pacjenta „korektywnym rodzicem”, który poprzez różne techniki doświadczeniowe próbuje dotrzeć do wczesnych wspomnień dziecięcych i zaspokoić także niezaspokojone potrzeby.

Podsumowanie

Zaburzenia osobowości nie oznaczają, że „coś jest z Tobą nie tak”. Często są one wynikiem tego, że przez długi czas musiałeś/musiałaś radzić sobie w trudnych warunkach. Terapia schematu pomaga nie tylko zrozumieć swoją historię, ale przede wszystkim zbudować nowe, zdrowsze sposoby bycia ze sobą i z innymi.

Jeśli kiedykolwiek miałeś wrażenie, że Twoje reakcje są silniejsze, niż byś chciał – być może to nie Twoja „słabość”, lecz stary schemat, który wciąż próbuje Cię chronić. Terapia schematu uczy, jak przejąć nad tym opiekę w nowy, bardziej wspierający sposób.

Bibliografia:

Arntz, A., & Jacob, G. (2025). Terapia schematów w praktyce: Praca z trybami schematów (tłum. A. Pałynczko-Ćwiklińska). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. ISBN 978-83 8258-196-6.

Arntz, A., & van Genderen, H. (2016). Terapia schematów w zaburzeniu osobowości typu borderline. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Assmann, N., Arntz, A., & Rijkeboer, M. (2023). Effectiveness of schema therapy for personality disorders: A meta-analysis. Journal of Personality Disorders, 37(4), 1–23. https://doi.org/10.1521/pedi.2023.37.4.1

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2025). Terapia schematów. Przewodnik praktyka (tłum. O. Waśkiewicz). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. ISBN 978-83 8258-195-9.

Karolina Osiennik

Pedagog - Psychoterapeuta

al. Niepodległości 159 lok. 76

02-555 Warszawa

(klatka V, pierwsze piętro)

Gabinet mieści się przy al. Niepodległości 159 lok. 76 (klatka V, pierwsze piętro). Można także wejść od ulicy Asfaltowej 10 (są dwie bramy o tej numeracji, chodzi o tę obok Asfaltowej 12).

Dojazd transportem publicznym: stacja metro Pole Mokotowskie lub przystanek tramwajowy Kielecka.